In veel organisaties zie je leiders die nét geen echt contact maken met hun medewerkers en teams.
Dit subtiele vermijden van authentieke interactie noem ik “schampen”.
Het lijkt onschuldig, maar het heeft een diepe impact op de kwaliteit van relaties, de cultuur binnen organisaties, en uiteindelijk op de prestaties van teams. Ik wil graag de oorzaken, en vormen van schampen die ik regelmatig tegenkom en de oplossing met je doornemen.
1. Het Masker van Professionaliteit
Een veelvoorkomende oorzaak van schampen is dat leiders zichzelf niet volledig laten zien in hun rol. Ze geloven dat professioneel gedrag betekent dat ze een rol moeten spelen – een masker moeten dragen dat hen afstandelijk houdt van hun medewerkers. Te veel persoonlijk zijn maakt je kwetsbaar, niet zakelijk en dus niet professioneel
Leiders die zich achter dit masker verschuilen, vermijden het tonen van kwetsbaarheid en blijven houden het op een functionele relatie met hun team. Hierdoor laten ze niet zien wat er werkelijk bij hen leeft op menselijk niveau. Het contact blijft oppervlakkig, en medewerkers ervaren hun leider niet als authentiek. Dat masker, bedoeld om professionaliteit uit te stralen, creëert een muur die echt contact belemmert.
2. Macht en Transactionele Relaties
Een andere vorm van schampen ontstaat wanneer leiders de wens van controle en invloed boven verbinding plaatsen. Ze zien medewerkers primair als functionarissen met een taak (waarvoor ‘ze toch gewoon betaald worden’) en minder als mensen met emoties, behoeften en beweegredenen.
In deze context gaat de aandacht uit naar het “meekrijgen” van medewerkers in plaats van hen te betrekken of hun perspectief serieus te nemen. Leiders zien hun rol als het beslissen over wat medewerkers moeten doen, en hoe ze dat moeten doen. De arbeidsrelatie wordt transactioneel: “Je krijgt betaald, dus je doet wat we vragen.” Dit doet afbreuk aan de erkenning van medewerkers als volwaardige mensen, wat leidt tot demotivatie en een gevoel van afstand.
3. Gesprekken met Beelden, Niet met Mensen
Schampen gebeurt ook doordat we niet echt in gesprek gaan met de persoon tegenover ons, maar met het beeld dat we van die persoon hebben. Leiders vormen vaak onbewust een vaststaand idee van hun medewerkers: “Henk is altijd zo,” of “Ik weet wel hoe Henk reageert.” We kunnen het gesprek met Henk al uittekenen.
Deze confirmation bias maakt dat gesprekken geen echte ontmoetingen meer zijn. We kijken niet met frisse ogen en staan niet open voor wat er in het hier en nu gebeurt. Hierdoor missen we de kans op nieuwe inzichten en echte verbinding. Het resultaat is dat medewerkers zich niet gezien voelen en de relatie oppervlakkig blijft.
4. Het Spel van Functionele Interactie
Schampen vindt ook plaats wanneer uitwisselingen tussen mensen wel plaatsvinden, maar deze beperkt blijven tot functionele interacties. Tijdens het samenwerken gebeurt er (gemerkte en ongemerkt) heel veel: gevoelens van erkenning of juist afwijzing, vertrouwen of wantrouwen, verbinding of manipulatie. De vraag is of je dit als leider in contact brengt om op menselijk vlak te blijven verbinden en leren.
Of dat je hier ‘zolang het loopt’ aan voorbij gaat. Dit laatste gebeurt heel veel. Het moet vaak wel heel stroef lopen voordat we voelen en beseffen dat we het gesprek over de samenwerkingsrelatie te voeren hebben. We slaan dat open en eerlijke, maar ook spannende en ongemakkelijke gesprek liever over en ‘spelen het spel’. Zolang het functioneert.
In veel organisaties zijn we gewend geraakt aan deze rituele gesprekken en toneelstukjes. Iedereen speelt mee in een functionele choreografie, maar op menselijk vlak knaagt het. We voelen dat het niet klopt, dat er een leegte is, en dat de interactie niet oprecht is. Dit gevoel van ongemak ontstaat omdat we elkaar niet écht ontmoeten.
De Weg Naar Werkelijke Ontmoeting
De oplossing voor schampen ligt in het doorbreken van deze patronen. Zoals Lieuwe Koopmans in zijn boek Niemand is een eiland schrijft, draait het om het aangaan van de ethische ontmoetingen. Dit betekent dat we uit onze rollen stappen, de maskers afzetten, en elkaar als mens ontmoeten.
Dit vraagt moed en een verschuiving in mindset. Leiders moeten bereid zijn:
Kwetsbaar te zijn: Toon wie je werkelijk bent, met je onzekerheden en twijfels.
Oprecht nieuwsgierig te zijn: Vraag naar de belevingswereld van je medewerkers zonder aannames of vooroordelen.
Eerlijk te luisteren: Wees aanwezig in het moment en geef de ander de ruimte om te spreken.
De macht los te laten: Besef dat leiderschap niet gaat om controle, maar om samenwerking en vertrouwen.
Authentiek te zijn: Wees trouw aan jezelf en laat je acties overeenkomen met je waarden.
De relatie bespreken: Als je voelt dat er bij jou (als mens) iets geraakt wordt in het samenwerken, durf dit in contact te brengen. Ook als is het maar klein. Dit voorbeeld is ook een uitnodiging voor de ander om dit te doen.
Wanneer leiders deze stappen zetten, verandert de aard van de interactie. Het contact wordt echt, de relatie verdiept, en medewerkers voelen zich gezien en gewaardeerd. Dit is niet alleen bevredigend op menselijk niveau, maar leidt ook tot een betere samenwerking en sterkere prestaties.
Van Schampen naar Verbinden
Schampen is een symptoom van afstand, van leiderschap dat blijft steken in oppervlakkigheid. Het kost organisaties meer dan ze beseffen: verlies van motivatie, lagere betrokkenheid en een cultuur waarin echte verbinding ontbreekt.
Door bewust te kiezen voor authentieke ontmoetingen kunnen leiders deze patronen doorbreken. Het resultaat? Een organisatie waarin mensen zich gezien, gehoord en gewaardeerd voelen. Dat begint bij leiders die de moed hebben om echt tevoorschijn te komen.
